Bilim Kurulu · Mesvera

Seçici Bilim Kurulu'ndan

Mesvera ve Bilim Kurulu

Yapay zekânın akademi ve bilim dünyasındaki yükselişini sizler gibi bizler de hayretle izliyor, "Bunu da mı yapıyormuş?" deyip bir hayranlık beslemeye başlarken birdenbire geleneksel bilimsel metodolojiyi kökten sarsan metodolojik, etik ve kurumsal tehditleri görünce "Aman..." diyoruz. Atıf zincirini kopartan, halüsinasyon gören bu canavara hemen cephe alıp "Bizden uzak olsun" diyerek işimize odaklanmaya çalışıyoruz. Ancak akşam çay içerken "Baba duydun mu, kanser hücreleri önceden yapay zekâ ile tespit edilebiliyormuş" diye söz duyuyoruz 12 yaşındaki kızımızdan. Sabah ise genç bir yüksek lisans öğrencisinin yapay zekâ ile yazdığı, gerçekte olmayan kaynakların ve metinlerin yer aldığı bir tez ile karşı karşıya kalıp bir anda yapay zekâya olan az da olsa sempatimiz azalıyor.

Akademik sohbetlerde, orta yaşlı ya da kısmen yaşlı sayılabilecek (deneyimli demek daha güzel geldi kulağıma) hocalar arasında gündem konusu; yapay zekânın halüsinasyon gördüğü, gerçeğe aykırı veri, kaynak ve atıf ürettiği yönünde. Yeni yeni yinelenebilirlik krizi metodolojik bir sorun olarak tartışılmaya başlandı. Hülasa bu yapay zekâ konusu çok su götürür.

Özetle yapay zekâ bize gölge yazarlık, veri mahremiyeti, saman adam makaleler, değerlendirme krizleri, dijital eşitsizlik gibi birçok metodolojik ve etik sorunu bir anda kucağımıza bıraktı. Gerçekten çok ama çok zeki, kendi kendine öğrenen, kuralları tanımayı bırakın kural koyan yaramaz bir çocuğumuz (bizim buralarda ekis derler) var. Allah analı babalı büyütsün.

Madalyonun diğer bir boyutu ise yapay zekâ destekli çalışmaların ilaç geliştirmeden kronik hastalıkların çözümüne kadar bilim dünyasında tartışılan ama çözülmesi yıllar, on yıllar alacağı düşünülen sorunları kısa sürede bulabileceği iddiasıydı. Bizim "ekis" çocuk bunu yapamaz dedik demesine de kafamızın bir yerinde iki yılda yaptıklarını hatırlayınca tekrar frene bastık, derin bir sessizlik ile düşünmeye başladık.

Çok uzun olmayan bir geçmişte neler başarıldı

Literatürü, özellikle kendi alanının dışındaki bilimsel gelişmeleri takip edenler, çok uzun olmayan bir geçmişte yapay zekâ ile neler başarıldığını çok hızlı gördü. Bazılarını maddeler halinde sunayım:

Proteinler

AlphaFold

Canlılığın temel yapı taşı olan proteinlerin 3 boyutlu yapılarını (katlanma biçimlerini) laboratuvarda (X-ışını kristalografisi vb. ile) keşfetmek bazen yıllar sürerken Google DeepMind tarafından geliştirilen yapay zekâ modeli AlphaFold, bilinen neredeyse tüm proteinlerin (yaklaşık 200 milyon) 3 boyutlu yapısını sadece birkaç yıl içinde, atomik hassasiyette tahmin etmeyi başardı. Bu yapay zekâ çıktısı sayesinde sıtma aşısı geliştirme, kanser ilaçları tasarlama ve plastik yiyen enzimler üretme gibi projeler onlarca yıl hızlandı.

Malzeme bilimi

GNoME

Yeni bir batarya teknolojisi, güneş paneli veya yarı iletken malzeme geliştirmek için periyodik tablodaki elementlerin trilyonlarca farklı kombinasyonunu laboratuvarda tek tek sentezlemek gerekiyordu. Yapay zekâ, kristal yapılarını tahmin ederek kararlı olabilecek yeni malzemeleri simüle etti. Google'ın GNoME adlı yapay zekâsı, insanlığın bugüne kadar keşfettiğinden 10 kat daha fazla (yaklaşık 380 bin) yeni kararlı kristal yapı keşfetti. Geleceğin elektrikli araçları için daha uzun ömürlü bataryalar ve daha verimli güneş panelleri artık laboratuvarda körü körüne deneme yapılmadan, yapay zekânın önerdiği spesifik formüllerle üretiliyor.

İlaç keşfi

Halicin

Amerika'da bir üniversite; yapay zekâ yardımı ile 6 binden fazla molekülü tarayarak daha önce hiç antibiyotik olarak düşünülmemiş bir molekülü (Halicin) tespit etti. Halicin, laboratuvarda test edildiğinde en ölümcül ve dirençli bakterileri bile yok etmeyi başardı. Yapay zekâ, ilaç keşif sürecini günler seviyesine indirdi.

Astronomi

Event Horizon

Uzay teleskoplarından gelen veri miktarı (petabaytlarca veri) insan gözünün veya klasik bilgisayar yazılımlarının analiz edemeyeceği kadar devasa boyutlardadır. Event Horizon Teleskobu ile ilk kara delik fotoğrafı çekilirken, eksik verileri tamamlamak ve teleskoplar arasındaki senkronizasyonu kusursuzlaştırmak için yapay zekâ algoritmaları kullanıldı. İnsanoğlu uzayın derinliklerindeki milyarlarca sinyal arasından hangisinin bir gezegene, hangisinin kozmik gürültüye ait olduğunu yapay zekâ sayesinde tam doğrulukla ayırt edebiliyor.

Arkeoloji

Herculaneum

Vezüv Yanardağı patlamasında kömürleşen ve açıldığı anda küle dönüşecek olan Herculaneum papirüsleri gibi antik metinlerin okunması imkânsız kabul ediliyordu. 2000 yıldır okunamayan antik metinler yapay zekâ yardımıyla kelime kelime okunmaya başlandı.

Akan bir akarsuya "Sen akma" denilebilir mi? Taşkın olmasın diye doğru yönlendirmek, olası çözümdür.

Bu görüş bizi Mesvera'ya getirdi

Bu cümleleri okurken sizlerin de yapay zekânın akan bir akarsuya benzediğini; bazen taşkınlara, bazen de inanılmaz faydalı bir sulama projesine dönüştüğünü düşündüğünüzün farkındayım. Özetle bizim yaramaz/ekis çocuğa "Sen koşma" denilebilir mi veya akan bir akarsuya "Sen akma" denilebilir mi? Ancak taşkın olmasın diye doğru yönlendirmek olası çözüm. Özetle; bir yandan metodolojik ve etik kaygıları yönetip regüle ederken, diğer yandan yapay zekâyı üniversitelerin bilgi üretme sürecinin işleyişine olumlu yönde entegre etmenin en doğru yol olacağı şu an için hâkim görüş.

Bu hâkim görüş bizleri; üniversitelerin bilgi üretme, patent ve buluş yapma, yeni fikirler, ilaçlar, tedaviler, moleküller vb. görevine destek olabilecek bilim dalına özel seçilmiş yapay zekâ araçlarını bir araya getirme, bir portalda toplama fikrine yönlendirdi.

Hangi yapay zekâ araçları bu portalda yer almalı? Bir aracı bu portala koyarken hangi bilimsel kriterleri referans almalıyız? Bir araçla üretilen veriyi aynı ortamda nasıl transfer edeceğiz? Bu araçları kim, nasıl seçecek? Neyse ki bu konuda oturmuş klasik bir metodolojimiz var. Sağlık, sosyal, fen ve eğitim bilimlerinden oluşan; anatomiden fiziğe, kardiyolojiden tarihe kadar farklı disiplinlerde çalışan 16 kişilik profesör arkadaşımızla, hocamızla yola koyulduk. Nitelikli bir bilim kurulu ile seçim kriterleri doğrultusunda çalışmalara başladık.

Öğretim üyesi

Bilim alanı

Sağlık, sosyal, fen ve eğitim

FDA · WHO

Referans alınan kurumlar

Araçlar nasıl seçilir

Hangi yapay zekâ araçlarından faydalanılacağı, onlarca araç varken neden bu aracın seçildiği, bu aracın halüsinasyon riski nedir gibi sorular; bir araçtan üretilenin diğer araca anında transfer edilmesinin gerekliliği, her seçilen aracın belirlenen kriterleri sağlaması ve uzmanlık alanları farklı öğretim üyelerinden oluşan bilim kurulu tarafından onaylanması ilkeleri çerçevesinde Mesvera'nın araştırma ve geliştirme süreci başladı.

Bilimsel seçim kriterleri

Onlarca araç varken bir aracın portala alınma gerekçesi, bilimsel referanslara ve kurulun belirlediği ölçütlere dayanır.

Halüsinasyon riski

Her araç, gerçeğe aykırı veri, kaynak ve atıf üretme riski açısından değerlendirilir.

Araçlar arası anlık aktarım

Bir araçta üretilen veri, aynı ortamda başka bir araca aktarılabilmelidir.

Disiplinler arası kurul onayı

Seçilen her araç, uzmanlık alanları farklı öğretim üyelerinden oluşan bilim kurulu tarafından onaylanır.

Sizlerin beğenisine ve eleştirisine

Bu noktada bilim kurulu tarafından özenle seçilmiş; FDA, WHO gibi kurumlar tarafından önerilmiş veya bilimsel çalışmalarla etkili olabileceği, kullanılmasının yararlı olabileceği gösterilen yapay zekâ araçları bu portalda yer aldı.

Mesvera ile birlikte üniversite hocalarımız ve araştırmacılarımız, bilimsel bilgi üretirken ve bu bilgiyi işlerken ihtiyaç duydukları ve bilim kurulu tarafından onaylanmış yapay zekâ araçlarına tek şifre ile tek çatı altında ulaşabilecekler. Ayrıca Mesvera içinde yer alan yapay zekâ araçları tıp fakültesinden mühendisliğe, hukuktan eğitim bilimlerine kadar farklı alanlardaki lisans ve lisansüstü derslerin eğitim-öğretim süreçlerini destekleyebilecek niteliktedir.

Özetle; bilimsel ilkelere göre seçilmiş, üniversitelerin bilgi üretme kapasitelerini artıracağına inanılan, fakülte ve bilim dalı bazlı sınırlandırılmış, tek bir şifre ile nitelikli ve farklı yapay zekâ araçlarına ulaşılabilen ve bir araçta geliştirilen bilginin diğer araca aktarılmasına ve işlenmesine imkân tanıyan Mesvera'yı sizlerin beğenisine, eleştirisine sunuyoruz.

Türk üniversite ekosistemine hayırlı olmasını diliyoruz.

Seçici Bilim Kurulu Adına

Prof. Dr. Selçuk Beşir DEMİR

Bu kurulun Mesvera için neden önemli olduğunu görün

Araçları bilim kurulu tarafından seçilip onaylanan bir portalı kurumların neden tercih ettiğini Neden Mesvera? sayfasında okuyabilirsiniz.

Neden Mesvera'yı İnceleyin